Vừa qua, vào ngày 18/4, chúng em đã có một chuyến hành trình đầy ắp những bất ngờ và cảm xúc tại Trung tâm Khám phá Khoa học và Đổi mới sáng tạo (ExploraScience) tại Quy Nhơn, Bình Định. Đây không chỉ là một chuyến tham quan đơn thuần, mà là một cuộc du hành vào tâm điểm của tri thức, nơi những quy luật khô khan của tự nhiên và khí hậu bỗng trở nên sống động và gần gũi hơn bao giờ hết. Ngay từ khoảnh khắc đặt chân đến trung tâm, chúng em đã bị choáng ngợp bởi kiến trúc hiện đại hình khối tròn độc đáo nằm giữa không gian xanh mướt của thung lũng Quy Hòa.
Bước qua cánh cửa, chúng em như lạc vào một “vũ trụ thu nhỏ”. Điểm dừng chân đầu tiên khiến cả nhóm kinh ngạc chính là phòng trưng bày về “Hệ Mặt Trời”. Đứng trước mô hình các hành tinh rực rỡ, chúng em cảm nhận rõ sự nhỏ bé của con người trước sự bao la của thái không. Những kiến thức về quỹ đạo, về lực hấp dẫn vốn chỉ nằm trên trang sách nay hiện hữu ngay trước mắt qua những thiết bị tương tác thông minh, cho phép chúng em chạm tay vào những điều tưởng chừng xa xôi vạn dặm.
Nhưng có lẽ, phần để lại ấn tượng sâu sắc nhất đối với chúng em chính là khu vực tìm hiểu về Trái Đất và khí hậu. Nhìn những dòng hải lưu luân chuyển, những đám mây vần vũ và sự thay đổi của nhiệt độ toàn cầu được tái hiện qua các dữ liệu thực, chúng em bỗng thấy nhói lòng. Những bài học về biến đổi khí hậu không còn là những con số thống kê xa lạ, mà là một thực tại hiện hữu. Chúng em cùng nhau lặng người ngẫm về sự nóng lên toàn cầu, hiểu rõ hơn về cách mà con người ta đang tác động đến thiên nhiên và ngược lại, thiên nhiên đang “phản hồi” chúng ta qua những hiện tượng thời tiết cực đoan.
Một trải nghiệm “thót tim” nhưng cực kỳ phấn khích là khi chúng em tham quan khu vực tĩnh điện và các thí nghiệm vật lý. Chúng em nhận ra rằng, khoa học hóa ra không hề lạnh lẽo; nó đầy sự thú vị, tò mò và thôi thúc bản năng khám phá của mỗi học sinh. Chúng em còn được tận mắt chứng kiến các mô hình rừng ngập mặn, về sức gió, sức nước – những nguồn lực quý giá mà thiên nhiên ban tặng cho mảnh đất Gia Lai đầy nắng và gió này.
Qua hoạt động tìm hiểu, chúng em nhận ra biến đổi khí hậu không còn là một khái niệm xa vời hay chỉ tồn tại trong sách vở. Những biểu hiện của nó đã và đang hiện diện rõ ràng ở nhiều địa phương, trong đó có tỉnh Bình Định (nay là Gia Lai). Sự thay đổi của thời tiết, những tác động đến môi trường tự nhiên hay hệ sinh thái đều cho thấy một thực tế: thiên nhiên đang dần mất đi sự ổn định vốn có, ngày càng phức tạp và khó lường của chúng. Những biến đổi ấy không diễn ra riêng lẻ mà có sự liên kết chặt chẽ, tác động qua lại và tạo thành những hệ quả lâu dài. Từ đó, chúng em hiểu rằng vấn đề môi trường không thể nhìn nhận một cách đơn giản, mà cần được tiếp cận bằng tư duy tổng thể và có trách nhiệm.
Tuy vậy, không thể phủ nhận rằng biến đổi khí hậu đang tác động ngày càng rõ rệt đến môi trường tự nhiên của tỉnh Bình Định, thể hiện qua sự gia tăng tần suất và cường độ các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, mưa lớn, lũ lụt và hạn hán. Trung bình mỗi năm, địa phương phải chịu ảnh hưởng của nhiều cơn bão kèm mưa kéo dài, gây ngập úng và sạt lở ở nhiều khu vực. Đặc biệt, cơn bão số 13 (bão Kalmaegi) năm 2025 là minh chứng cho thấy tác động của biến đổi khí hậu làm gia tăng cường độ bão. Cơn bão này đã đổ bộ vào các địa phương trên địa bàn tỉnh Bình Định với sức gió giật cấp 15-16, gây thiệt hại nặng nề về cơ sở hạ tầng. Bên cạnh đó, bão còn kèm theo mưa lớn trên diện rộng, làm nhiều khu vực tại Bình Định bị ngập sâu, sạt lở đất xảy ra ở vùng miền núi, thiệt hại nghiêm trọng về hoa màu và cơ sở hạ tầng, qua đó cho thấy mức độ gia tăng bất thường và khó lường của thiên tai trong bối cảnh khí hậu biến đổi. Không những làm gia tăng cường độ bão, biến đổi khí hậu còn khiến mực nước biển có xu hướng dâng lên làm gia tăng nguy cơ xâm nhập mặn và thu hẹp diện tích đất sản xuất, đặc biệt ở vùng ven biển (UBND tỉnh Bình Định, báo cáo môi trường; Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2021). Những biến đổi này còn kéo theo tình trạng suy thoái đất, giảm chất lượng tài nguyên và ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái tự nhiên.
Không chỉ dừng lại ở môi trường, biến đổi khí hậu còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân Bình Định. Hoạt động nông nghiệp thường xuyên bị gián đoạn do hạn hán hoặc ngập úng, khiến năng suất giảm và thu nhập bấp bênh. Đối với ngư dân, thời tiết thất thường và biển động làm giảm số ngày ra khơi, ảnh hưởng lớn đến sinh kế. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu còn tác động tiêu cực đến chất lượng và trữ lượng nguồn nước, làm suy giảm nguồn nước tại các sông, suối; từ đó, tình trạng mất an ninh nguồn nước đang diễn ra ngày càng gay gắt trên địa bàn tỉnh. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản cũng như nhu cầu sinh hoạt của người dân. Đồng thời, xói lở bờ biển và các hiện tượng thời tiết cực đoan còn đe dọa nhà ở, cơ sở hạ tầng và sức khỏe cộng đồng, khi nắng nóng kéo dài và nguồn nước suy giảm làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh ( theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2021; Tổng cục Khí tượng Thủy văn).
Nhìn chung, biến đổi khí hậu đang tạo ra những tác động toàn diện, đặt ra thách thức lớn đối với phát triển bền vững của địa phương. Bên cạnh những tác động đã nêu, biến đổi khí hậu còn làm suy giảm rõ rệt các hệ sinh thái rừng và ven biển ở Bình Định. Nhiệt độ tăng làm gia tăng nguy cơ cháy rừng và suy giảm đa dạng sinh học, trong khi xói lở bờ biển tại các khu vực như Hoài Nhơn, Phù Mỹ ngày càng nghiêm trọng, đe dọa nhà ở và hạ tầng. Đồng thời, biến động thời tiết ảnh hưởng tiêu cực đến nuôi trồng thủy sản khi dịch bệnh gia tăng, năng suất giảm, chi phí tăng. Không chỉ vậy, nắng nóng kéo dài và chất lượng nguồn nước suy giảm cũng làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh, tác động đến sức khỏe cộng đồng (theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2021; UBND tỉnh Bình Định).
Như vậy, đứng trước thực trạng ấy, con người không thể chỉ dừng lại ở sự lo lắng hay tiếc nuối; điều cần thiết hơn cả là một thông điệp hành động rõ ràng, thiết thực và bền bỉ.
Trước hết, cần nhìn nhận rằng biến đổi khí hậu không phải là câu chuyện của riêng ai. Nó là hệ quả của một quá trình dài con người khai thác thiên nhiên mà thiếu đi sự cân bằng. Ở Bình Định, những cánh rừng bị thu hẹp, những vùng ven biển bị xói lở, hay sự ô nhiễm ngày càng tăng ở các khu dân cư… tất cả đều góp phần làm trầm trọng thêm tác động của khí hậu. Vì thế, giải pháp không thể chỉ nằm ở những chính sách lớn lao, mà cần bắt đầu từ những hành động nhỏ, gần gũi với đời sống.
Một trong những hướng đi cấp thiết là bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái tự nhiên. Rừng đầu nguồn cần được giữ gìn như lá chắn xanh trước thiên tai; rừng ngập mặn ven biển cần được trồng mới để giảm thiểu xói lở và bảo vệ sinh kế ngư dân. Bên cạnh đó, việc sử dụng tài nguyên hợp lý, hạn chế rác thải nhựa, tiết kiệm điện nước… không chỉ là khẩu hiệu mà phải trở thành thói quen sống. Phát triển kinh tế cũng cần đi đôi với bảo vệ môi trường, bởi một sự tăng trưởng đánh đổi bằng thiên nhiên suy kiệt sẽ chỉ là lợi ích ngắn hạn, để lại hệ lụy lâu dài.
Trong dòng chảy chung ấy, vai trò của học sinh – những chủ nhân tương lai của quê hương – trở nên đặc biệt quan trọng. Học sinh không chỉ là người tiếp nhận tri thức mà còn là những “hạt giống ý thức” có khả năng lan tỏa mạnh mẽ. Từ những việc tưởng chừng giản đơn như không xả rác bừa bãi, tham gia trồng cây, tiết kiệm điện trong lớp học, đến việc chủ động tìm hiểu, tuyên truyền về biến đổi khí hậu – tất cả đều góp phần tạo nên sự thay đổi. Khi một học sinh ý thức, một lớp học sẽ thay đổi; khi nhiều lớp học cùng chuyển mình, cả cộng đồng sẽ dần được đánh thức.
Hơn thế, học sinh còn có thể trở thành cầu nối giữa tri thức và hành động. Những kiến thức khoa học được học trên ghế nhà trường sẽ không còn khô khan nếu được vận dụng vào thực tiễn địa phương: nghiên cứu về rác thải, đề xuất mô hình tái chế, hay tổ chức các chiến dịch truyền thông nhỏ trong trường học và khu dân cư. Chính từ những bước đi ấy, tinh thần trách nhiệm với môi trường sẽ không còn là điều xa vời, mà trở thành một phần trong nhân cách.
Biến đổi khí hậu là thử thách của thời đại, nhưng cũng là phép thử cho ý thức và bản lĩnh của con người. Bình Định – mảnh đất giàu truyền thống và nghị lực – hoàn toàn có thể thích ứng và vượt qua nếu mỗi cá nhân đều chung tay hành động. Và trong hành trình ấy, học sinh không đứng ngoài cuộc, mà chính là những người góp phần viết nên tương lai xanh cho quê hương.
Chuyến đi ngày 18/4 đã khép lại, nhưng dư âm của nó vẫn còn mãi trong lòng mỗi chúng em. Rời trung tâm khi ánh nắng chiều đang dần buông, chúng em nhận ra rằng: khoa học không phải là điều gì đó quá cao siêu, nó chính là hơi thở của cuộc sống, là cách chúng ta thấu hiểu và bảo vệ ngôi nhà chung Trái Đất. Chúng em ra về với một tâm thế khác – không chỉ là những học sinh đi học tập ngoại khóa, mà là những “đại sứ nhỏ” mang trong mình ý thức về bảo vệ môi trường và niềm khao khát được chinh phục những đỉnh cao tri thức mới.
Tập thể lớp 12 chuyên Văn xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến quý thầy cô, các bậc phụ huynh và đoàn hướng dẫn viên của Trung Anh Travel. Cảm ơn vì đã cho chúng em một cơ hội để chạm tay vào tri thức, để thấy mình có trách nhiệm hơn với mảnh đất này. Chúng em tin rằng, với sự hiểu biết và tình yêu, thế hệ trẻ Bình Định sẽ cùng nhau viết nên một tương lai mà ở đó, con người và thiên nhiên cùng chung sống trong sự hòa hợp và bền vững.
Tác giả: Tập thể lớp 12 Văn – VK25