Có những chuyến đi tuy ngắn ngủi tựa cơn mưa mùa hạ chợt đến rồi vội đi, nhưng lại giống như một hằng số đặc biệt: nhỏ thôi mà đủ sức tạo ra một “bước nhảy” trong nhận thức của những tâm trí đang phát triển nhận thức, đang ngày càng trưởng thành. Đến với “Lớp học không tường” của lớp 11 chuyên Toán gói gọn trong buổi sáng thứ 7 đầy nắng, chúng em đã ghé thăm Nhà thờ Làng Sông và Nhà hát nghệ thuật truyền thống tỉnh Gia Lai (Nhà hát tuồng Đào Tấn). Chặng đường không lớn, nhưng những gì thu nhận được thì lại vượt xa giới hạn của một chuyến tham quan thông thường.
Nhà thờ Làng Sông
Điểm đến đầu tiên – Nhà thờ Làng Sông, tỉnh Bình Định cũ, nhìn từ xa nhà thờ như một tòa lâu đài được bao quanh bởi những cây cổ thụ to lớn cổ kính, đặt chân vào bên trong thì trước mắt chúng em, kiến trúc đồ sộ này hiện lên với vẻ trầm tĩnh gần như… đối xứng hoàn hảo. Công trình được xây dựng theo kiến trúc Gothic, với mái vòm cao, các ô cửa kính màu chia thành những họa tiết hình học cân xứng đến mức khiến học sinh chuyên Toán như chúng em nhìn vào là thấy “mát mắt”. Hai dãy hành lang dài chạy song song, các cột đá xếp đều như một dãy số tăng đều, tạo cảm giác vừa cổ kính vừa chuẩn mực.
Trước khi được tự mình tham quan nhà thờ, chúng em được tập trung lại để chị hướng dẫn viên giới thiệu rõ hơn về nơi đây. Giữa khuôn viên xanh rợp bóng cổ thụ là bức tượng vị thánh Giuse cầm nhành huệ và thước vuông. Nghe qua thì tưởng chỉ là hai vật trang trí bình thường, nhưng khi được giải thích, chúng em mới hiểu được ý nghĩa ẩn sau:
Nhành huệ tượng trưng cho sự trong sáng, thanh sạch.
Thước vuông – thứ mà trước đó chúng em cho là chữ “L” được cầm trong tay vị thánh để thể hiện cho sự Logic của người nhưng thực ra không phải vậy, cây thước vuông ấy là biểu tượng của chuẩn mực, công bằng và đức độ của vị thánh.
Hai hình ảnh ấy kết hợp lại tạo nên chân dung một vị thánh trí tuệ, rất chuẩn mực nổi bật giữa không gian nhà thờ trầm tĩnh khiến con người ta có cảm giác đây vừa là một nơi uy nghiêm vừa mang trong mình ánh sáng của tri thức và phẩm chất cao quý. Hai bên khuôn viên là 14 cây sao cổ thụ to lớn được cô hướng dẫn viên giới thiệu rằng chúng tượng trưng cho 14 Đàng Thánh Giá (14 Chặng Đàng Thánh Giá).Trong truyền thống Công giáo, 14 chặng này là dấu chỉ của:Sự hi sinh, Lòng kiên vững, Tình yêu thương và con đường cứu độ.
Không cần lời giới thiệu dài, Nhà thờ Làng Sông tự nó đã kể được câu chuyện về lịch sử truyền giáo, về nền văn hóa Công giáo của Bình Định xưa – nơi từng là trung tâm in ấn và truyền bá chữ Quốc ngữ. Khi đứng trong không gian tĩnh lặng, nhìn những hoa văn cân xứng của công trình, chúng em nhận ra: có những giá trị tồn tại bền bỉ qua thời gian giống như một định lý đã chứng minh – rõ ràng, chắc chắn và khó có thể phủ nhận.
Nhà hát nghệ thuật truyền thống tỉnh Gia Lai (Nhà hát tuồng Đào Tấn)
Điểm đến tiếp theo của chuyến hành trình là nhà hát nghệ thuật truyền thống tỉnh Gia Lai (nhà hát tuồng Đào Tấn). Tại đây chúng em lần lượt được đưa đến phòng có loại hình nghệ thuật đầu tiên đáng tự hào của Bình Định thường xuất hiện trong dịp Tết đến xuân về, đó chính là Bài Chòi vào căn phòng trưng bày, mô hình bài chòi ngay trung tâm căn phòng đã thu hút sự chú ý của chúng em đầu tiên. Từng chi tiết của mô hình như lá cờ, căn chòi và nhân vật bên trong được khắc họa rất tỉ mỉ và khéo léo. Qua lời kể của nghệ nhân, chúng em càng hiểu rõ thêm về nguồn gốc và nét đặc sắc của bài chòi. Những điệu lí, câu hò dân gian, gần gũi được anh hiệu, chị hiệu hát vang lên mang trong đó là cả một bản sắc văn hóa, là thanh âm khiến con người ta thêm yêu cái truyền thống tốt đẹp của quê hương. Bài chòi không những là một trò chơi Tết quen thuộc mà tựa như mang trong mình dáng dấp thanh thoát của mảnh đất miền Trung. Việc bài chòi được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể càng khiến chúng em cảm thấy niềm tự hào ấy có cơ sở, giống như một định lý đã được chứng minh rõ ràng.
Sau đó chúng em được đưa đến một gian phòng chứa đầy màu sắc của những chiếc mặt nạ, những bộ trang phục thiêu rồng phượng lộng lẫy và những chiếc mũ được trang trí cầu kì, Đúng vậy, đó là phần nghe giới thiệu về văn hóa hát tuồng – một loại hình sân khấu đã tồn tại hàng trăm năm trên vùng đất võ Bình Định. Cô nghệ sĩ đã giới thiệu cho chúng em từ nguồn gốc, quá trình hình thành cho đến những yếu tố tạo nên bản sắc của loại hình nghệ thuật này.
Điều khiến một học sinh chuyên Toán như chúng em chú ý là mọi chi tiết trong tuồng đều có trật tự riêng. Chúng được thể hiện cách hát, cách nhấn giọng, đến từng bước đi, từng động tác hình thể – tất cả đều không hề tùy hứng. Ngay cả những lớp màu trên mặt nạ cũng mang trong mình tiếng nói riêng của chúng (vd: mặt nạ có sắc độ hồng chiếm phần lớn được gọi là mặt nạ đào-ý chỉ nhân vật nữ, còn lại là mặt nạ kép-ý chỉ nhân vật nam). Chúng giống như những ký hiệu giúp người xem “giải mã” tính cách và số phận nhân vật.
Sau phần tìm hiểu về các loại hình văn hóa, chúng em được tham gia một cuộc thi nhỏ do nhà hát tổ chức là “Vẽ mặt nạ tuồng”. Ban đầu chúng em khá ngạc nhiên nhưng sau đó càng trở nên thích thú khi được thi đấu với bạn bè của mình ở một lĩnh vực vừa nghệ thuật vừa thú vị như thế này. Trong quá trình vẽ mặt nạ theo nhóm chúng em có cảm giác các thành viên trong lớp sát lại gần nhau hơn, dường như tâm hồn chúng em cùng đồng điệu vào nghệ thuật trong khoảnh khắc đó, gọi đó là cuộc thi nhưng lại chẳng có chút căng thẳng nào cả, những tiếng cười đùa, những lời ngợi khen, trêu chọc vui nhộn, động viên lẫn nhau giữa bạn bè tạo nên bầu không khí ấm áp đến lạ.
Đến cuối buổi, các sản phẩm đầy màu sắc và tư duy sáng tạo của những “nghệ nhân” lớp chuyên Toán cũng đã hoàn thành và được trình bày. Tiếng cười rộn rã vang lên khắp căn phòng đánh dấu thêm cho một kỉ niệm khó quên của cả lớp trong năm học cấp 3 dưới mái trường THPT chuyên Lê Quý Đôn – Gia Lai.
Chuyến đi nào vui đến mấy cũng phải đỗ lại tại điểm kết thúc. Tuy có chút nuối tiếc nhưng qua cuộc hành trình ngắn ngủi này chúng em cũng đã góp nhặt được những kiến thức rất quý giá để làm hành trang bước vào đời, để cảm thấy may mắn vì mình có quê hương, để có thể tự hào giới thiệu về nghệ thuật, tài sản văn hóa của Gia Lai (Bình Định cũ) đến bạn bè trong nước và quốc tế.
Tác giả: Tập thể lớp 11 chuyên Toán